Հայաստանի հակակոռուպցիոն քաղաքականության առանցքային նպատակներից մեկը պետական համակարգում շահերի բախման, հովանավորչության և ազգակցական կապերի ազդեցության նվազեցումն է։ Սակայն վերջին տարիների մի շարք հրապարակումներ պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանի ընտանիքի և ազգականների հետ կապված դեպքերի վերաբերյալ առաջացնում են հարցեր, որոնք արժանի են հանրային և մասնագիտական ուշադրության։
Խոսքը ոչ թե ապացուցված կոռուպցիոն հանցագործությունների, այլ այնպիսի իրավիճակների մասին է, որոնք ձևավորում են կոռուպցիոն ռիսկեր և կարող են նվազեցնել քաղաքացիների վստահությունը պետական կառավարման նկատմամբ։
Բարձր պաշտոն՝ առանց ակնհայտ մասնագիտական փորձի
2022 թվականի նոյեմբերին մամուլը տեղեկացրեց, որ պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանի կնոջ եղբայրը՝ Արմեն Մուրադյանը, նշանակվել է «Հայփոստ» ընկերության տնօրենի լոգիստիկայի գծով խորհրդական։
Հրապարակված կենսագրական տվյալների համաձայն՝ մինչ այդ նա աշխատել էր որպես առաքիչ, իսկ որոշ ժամանակ նաև գրանցված էր որպես գործազուրկ։ Միաժամանակ հանրությանը չեն ներկայացվել այնպիսի մասնագիտական ձեռքբերումներ կամ փորձ, որոնք կհիմնավորեին պետական նշանակության ընկերությունում լոգիստիկայի ոլորտի պատասխանատու պաշտոն զբաղեցնելու անհրաժեշտ որակավորումը։
Հատկանշական է նաև, որ լրատվամիջոցներում շրջանառվել էին տեղեկություններ, թե նշանակման համար ներկայացված փաստաթղթերում կատարվել են փոփոխություններ՝ թեկնածուին պաշտոնի պահանջներին ձևական համապատասխանեցնելու նպատակով։ Այս տեղեկությունները պաշտոնապես չեն հաստատվել, սակայն դրանց վերաբերյալ որևէ սպառիչ պարզաբանում հանրությանը չի ներկայացվել։
Ավելին, լրագրողական հարցումների դեպքում «Հայփոստը» հրաժարվել էր մեկնաբանություններից՝ հղում անելով անձնական տվյալների գաղտնիությանը։
Իրավական տեսանկյունից նման իրավիճակներում հիմնական հարցը ոչ թե ազգակցական կապի առկայությունն է, այլ այն, թե արդյոք նշանակման գործընթացը եղել է մրցակցային, թափանցիկ և հիմնված մասնագիտական չափանիշների վրա։
Պետական պատվեր՝ ազգականների հետ կապ ունեցող ընկերությանը
2023 թվականին նոր հարցեր առաջացան արդեն պետական գնումների ոլորտում։
Լոռի Բերդ համայնքում մի շարք բնակավայրերի համայնքային կենտրոնների վերակառուցման և բարեկարգման աշխատանքների պետական պատվերը ստացել է «Լոռշին» ՍՊԸ-ն։
Հատկանշական է, որ ընկերությունը ստեղծվել էր մրցույթից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ, իսկ մրցույթում եղել էր գնային առաջարկ ներկայացրած միակ մասնակիցը։
Ընկերության սեփականատեր Վահագն Պապիկյանը հանդիսանում է Սուրեն Պապիկյանի ազգականը։ Բացի այդ, նա նաև համայնքի ղեկավարի առաջին տեղակալի եղբայրն է և զբաղեցնում է քաղաքական ազդեցություն ունեցող պաշտոնական ու կուսակցական դիրքեր։
Թեև օրենքը ինքնին չի արգելում ազգականների մասնակցությունը պետական գնումներին, նման դեպքերում առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում շահերի բախման ռիսկերի գնահատումը։
Հանրային վստահության տեսանկյունից խնդիր է առաջանում հատկապես այն դեպքում, երբ՝
- մրցույթին մասնակցում է միայն մեկ ընկերություն,
- հաղթող կազմակերպությունը նորաստեղծ է,
- ընկերությունը կապված է ազդեցիկ քաղաքական շրջանակների հետ,
- պայմանագրի պայմանները հետագայում փոփոխվում են կապալառուի օգտին։
Հենց նման հանգամանքների համակցությունն է, որ ձևավորում է կոռուպցիոն ռիսկերի բարձր մակարդակ։
Շահերի բախման հարցը միայն իրավական չէ
Հաճախ պետական պաշտոնյաները կամ համայնքային ղեկավարները նման դեպքերում նշում են, որ ազգակցական կապը ինքնին չի նշանակում կոռուպցիա։
Սա իրավական տեսանկյունից ճիշտ է։
Սակայն ժամանակակից հակակոռուպցիոն քաղաքականությունը վաղուց դուրս է եկել միայն քրեական պատասխանատվության շրջանակներից։ Այսօր գնահատվում են նաև այն իրավիճակները, որոնք կարող են արտաքին դիտորդի մոտ ստեղծել արտոնյալ վերաբերմունքի կամ նախապատվության տպավորություն։
Եթե հասարակությունը տեսնում է, որ պետական պաշտոնյաների ազգականները ստանում են բարձր պաշտոններ կամ պետական պատվերներ, ապա նույնիսկ իրավական խախտման բացակայության դեպքում առաջանում է վստահության ճգնաժամ։
Հիմնական խնդիրը համակարգն է
Այս պատմություններում կարևոր է ոչ թե առանձին անձանց գնահատականը, այլ համակարգի դիմադրողականությունը։
Հարցը հետևյալն է․ արդյո՞ք Հայաստանում ստեղծված են այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք բացառում են ազգակցական կապերի ազդեցությունը նշանակումների և պետական գնումների վրա։
Եթե նման ազդեցությունը բացառված է, ապա հանրությունը պետք է տեսնի դրա ապացույցները՝ բաց մրցույթների, հրապարակային գնահատումների, շահերի բախման ամբողջական բացահայտման և անկախ վերահսկողության տեսքով։
Հակառակ դեպքում յուրաքանչյուր նման դեպք շարունակելու է կասկածի տակ դնել պետական կառավարման արդարությունն ու թափանցիկությունը։
Իսկ երբ նման պատմությունները պարբերաբար կրկնվում են, դրանք այլևս չեն ընկալվում որպես առանձին միջադեպեր, այլ սկսում են ձևավորել համակարգային հովանավորչության և քաղաքական կապերով առաջխաղացման մասին հանրային պատկերացում, ինչը հենց կոռուպցիայի դեմ պայքարի ամենամեծ մարտահրավերներից մեկն է։