Ըստ AntiCor-ի ստացած տեղեկությունների՝ առողջության համընդհանուր ապահովագրության շրջանակներում բժշկական ծառայությունների հատուցումների համար նախատեսված բյուջեն փաստացի սպառվել է կամ մոտեցել է սպառման սահմանին, ինչի հետևանքով վերջին շաբաթներին բժշկական կազմակերպություններին 60․000 դրամից ավելի հատուցումների զգալի մասը մերժվում է կամ սառեցվում։ Եթե այս տեղեկությունները հաստատվեն, ապա խոսքը լինելու է ոչ թե առանձին տեխնիկական խնդրի, այլ ամբողջ համակարգի կայունության առաջին լուրջ փորձության մասին։
Հայաստանում առողջության համընդհանուր ապահովագրության համակարգը գործարկվեց որպես «պատմական բարեփոխում»՝ խոստանալով քաղաքացիներին ավելի հասանելի առողջապահություն, իսկ բուժհաստատություններին՝ կանխատեսելի ֆինանսավորում։ Կառավարությունը հայտարարում էր, որ համակարգի ամբողջական ներդրումը տարեկան կարող է արժենալ շուրջ 300 միլիարդ դրամ, իսկ միայն 2026 թվականի առողջապահական բյուջեն աճել է տասնյակ միլիարդներով՝ հենց այս ծրագրի պատճառով։ Միաժամանակ պաշտոնապես հայտարարվում էր, որ արդեն հարյուր հազարավոր քաղաքացիներ օգտվել են ապահովագրությունից, և միլիոնավոր դրամների ծառայություններ են փոխհատուցվել պետության կողմից։
Սակայն հենց այստեղ է առաջանում ամենակարևոր հարցը․ արդյո՞ք համակարգը նախապես ունեցել է իրատեսական ֆինանսական հաշվարկներ, թե այն գործարկվել է քաղաքական արագության տրամաբանությամբ՝ առանց երկարաժամկետ կայունության բավարար գնահատման։
Եթե բուժհաստատությունները իսկապես սկսել են բախվել հատուցումների մերժման կամ սահմանափակման, ապա դա ստեղծում է մի քանի վտանգավոր հետևանք։
Առաջինը՝ հիվանդանոցները սկսում են ֆինանսական ճնշման տակ հայտնվել։ Երբ բուժհաստատությունը վստահ չէ՝ արդյոք պետությունը կամ հիմնադրամը փոխհատուցելու է արդեն մատուցված ծառայության արժեքը, այն սկսում է սահմանափակել ծառայությունները, հետաձգել թանկ հետազոտությունները կամ ընտրել ավելի էժան բուժման տարբերակներ։ Արդյունքում տուժողը դառնում է հենց քաղաքացին։
Երկրորդը՝ ձևավորվում է «ընտրովի հատուցումների» կոռուպցիոն ռիսկ։ Երբ բյուջեն բավարար չէ բոլորի համար, համակարգում սկսում է որոշիչ դառնալ ոչ թե իրավունքը, այլ ազդեցությունը։ Ո՞ր հիվանդանոցին արագ կվճարեն, ո՞ւմ հայտը կհաստատեն, ո՞ւմ ծառայությունը կհամարեն «հիմնավորված», իսկ ո՞ւմը՝ ոչ։ Սա այն կետն է, որտեղ ցանկացած թափանցիկության պակաս կարող է վերածվել վարչարարական կոռուպցիայի։
Երրորդը՝ առաջանում է ստվերային վճարների ռիսկ։ Եթե հիվանդանոցները չեն ստանում ամբողջական հատուցումներ, նրանք բնականորեն սկսում են ֆինանսական բեռը վերադարձնել պացիենտի վրա՝ «լրացուցիչ վճարների», «չծածկվող ծառայությունների» կամ ոչ ֆորմալ գումարների տեսքով։ Այսինքն՝ համակարգը, որը պետք է պայքարեր առողջապահական անհավասարության դեմ, կարող է հակառակը՝ խորացնել այն։
Հատկանշական է նաև, որ առողջության համընդհանուր ապահովագրության մասին օրենսդրական և ենթաօրենսդրական ակտերով պետությունը քաղաքացիների մոտ ձևավորել է կոնկրետ սպասումներ՝ երաշխավորելով ապահովագրական փաթեթի շրջանակներում բժշկական օգնության և սպասարկման ծախսերի հատուցումը։ Սակայն ցանկացած համակարգ, որը քաղաքացիներից պահանջում է վստահություն և ապագայում նաև պարտադիր վճարներ, նախ պետք է կարողանա ապացուցել իր ֆինանսական կայունությունը։
Այս իրավիճակում առանցքային հարցերն են՝
- արդյո՞ք իրականում սպառվել է հատուցումների բյուջեն,
- ինչ ծավալի մերժումներ են արդեն իրականացվել,
- կա՞ ներքին ցուցում՝ սահմանափակել 60․000 դրամից բարձր հատուցումները,
- ինչպե՞ս են ընտրվում մերժվող դեպքերը,
- և վերջապես՝ արդյո՞ք համակարգը ֆինանսապես պատրաստ էր այս ծավալի ծանրաբեռնվածության։
Եթե նույնիսկ պաշտոնապես հայտարարվի, որ «խնդիր չկա» կամ «կատարվում է տեխնիկական վերանայում», դա չի վերացնում գլխավոր հարցը․ ինչպե՞ս կարող է նոր ներդրված համապետական ապահովագրական համակարգը արդեն առաջին ամիսներին բախվել ֆինանսավորման ճգնաժամի մասին խոսակցություններին։
Առողջապահության համակարգում վստահությունը ամենաթանկ ռեսուրսն է։ Երբ քաղաքացին սկսում է կասկածել, որ իր բուժման իրավունքը կախված է ոչ թե օրենքից, այլ բյուջեի մնացորդից, ամբողջ համակարգը մտնում է վտանգավոր փուլ։